قيامت به همان شكل باقى خواهد ماند ؟ » « 1 » در پاسخ مىگوييم : احكام شرعى به دو گونه است : دسته‌اى از آنها به فطرت و طبيعت انسانى مربوط مىشود . چنين احكامى همچون نظام حركت پايدار آسمان‌ها ، غير قابل تغيير و تبديل است . مقصود از حديث مشهور ياد شده همين نوع است . بخشى ديگر از احكام با زندگى اجتماعى در ارتباط است و در پى تحولات جامعه و تغيير موضوع ، دگرگون مىشود . رنگ كردن مو از اين‌گونه است . پيش از اين در شرح خطبه 176 ، فصل « حلال و حرام‌هاى خداوند » در همين زمينه سخن گفتيم . 17 - و قال عليه السلام : « خذلوا الحقّ و لم ينصروا الباطل . » ترجمه : حق را خوار كرده ، باطل را نيز يارى نكردند . شرح : ضمير جمع در « خذلوا » و « لم ينصروا » به كسانى برمىگردد كه با امام عليه السّلام بيعت نكردند و به سود و يا ضرر ايشان نيز نجنگيدند . سعد بن وقاص و عبد اللّه بن عمر از اين گروهند . ابن ابى الحديد مىگويد : « سخن امام عليه السّلام دلالت بر رضايت از آنان دارد . » « 2 » ميثم نيز گفته است : « گويا كلام حضرت [ پذيرش ] عذر آنها به حساب مىآيد . » « 3 » به عقيده ما سرزنشى

--> ( 1 ) . « حلال محمّد صلّى اللّه عليه و إله حلال إلي يوم القيامة و حرامه حرام أبدا إلي يوم القيامة » كافى ، ج 1 ، ص 58 ، ح 19 ؛ بصائر الدرجات ، ص 168 ؛ مستدرك الوسائل ، ج 18 ، ص 11 ، ح 8 . ( 2 ) . شرح نهج البلاغه ، ابن ابى الحديد ، ج 18 ، ص 115 . [ پيش از اين در حكمت 14 درباره اين گروه سخن گفته شد . ] ( مترجم ) . ( 3 ) . شرح نهج البلاغه ، ميثم ، ج 4 ، ص 384 .